Polski pisarz i były oficer wywiadu Vincent V. Severski, którego książki sprzedały się w łącznym nakładzie przekraczającym milion egzemplarzy, przedstawił własną interpretację wydarzeń z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa Rosji 21 lutego 2022 roku. Chodzi o słynne posiedzenie, podczas którego dyrektor SWR Siergiej Naryszkin wyraźnie się denerwował i gubił w sformułowaniach w rozmowie z Władimirem Putinem.

Warto podkreślić, że Severski nie jest postacią przypadkową. To były zawodowy oficer wywiadu z ponad 25-letnim stażem, który w latach 90. odbywał szkolenie w CIA. Z polskich służb odszedł w 2007 roku ze stanowiska dyrektora jednego z zarządów. Wcześniej został odznaczony przez prezydenta USA Baracka Obamę Orderem Legii Honorowej. Ciekawostką jest również fakt, że jego przodkowie pochodzili z Litwy, a dziadek był wysokim rangą oficerem jeszcze w armii carskiej Rosji.

Analizując szeroko rozpowszechnione nagranie z posiedzenia Rady Bezpieczeństwa, Severski doszedł do wniosku, że Władimir Putin mógł podjąć decyzję o rozpoczęciu „SVO” wbrew informacjom przekazywanym przez wywiad. W jego ocenie rosyjski prezydent próbował w praktyce skłonić Siergieja Naryszkina do publicznego potwierdzenia słuszności decyzji politycznej, która została już podjęta.

Problem systemów autorytarnych często nie polega więc na samym braku informacji, lecz na stopniowym zaniku mechanizmu sprzężenia zwrotnego między wywiadem a kierownictwem politycznym. W takich warunkach funkcjonariusze służb i analitycy zaczynają obawiać się konsekwencji przekazywania informacji sprzecznych z oczekiwaniami władzy. W rezultacie na wyższe szczeble coraz częściej trafiają raporty zgodne z ukształtowanym już obrazem rzeczywistości przyjętym przez kierownictwo polityczne.

Wywiad, który boi się rozczarować kierownictwo

Zdaniem Severskiego w tego rodzaju systemach kierownictwo polityczne stopniowo zaczyna ufać przede wszystkim tym informacjom, które odpowiadają utrwalonemu już obrazowi sytuacji. Dlatego w przededniu „SVO” Władimir Putin miał opierać się głównie na raportach potwierdzających oczekiwania dotyczące szybkiego sukcesu. Właśnie w tym Severski dostrzega jedną z fundamentalnych słabości autokracji.

Problem ten nie jest zresztą wyjątkowy ani dla współczesnej Rosji, ani dla samego Putina. Historia zna wiele przypadków, gdy autorytarni przywódcy stopniowo zaczynali ufać wyłącznie informacjom potwierdzającym ich polityczną wizję. W takich systemach wywiad może z czasem przestać być narzędziem obiektywnej oceny sytuacji, a stać się mechanizmem dostarczającym kierownictwu argumentów na poparcie wcześniej przyjętych założeń.

Severski uważa przy tym, że rosyjskie służby wywiadowcze najprawdopodobniej dysponowały jednak w miarę obiektywnymi informacjami na temat sytuacji na Ukrainie, choć nie były one wolne od pojedynczych błędów czy nieścisłości.

„Z ogromnym prawdopodobieństwem mogę stwierdzić, że wywiad przekazywał wiarygodne informacje dotyczące warunków i sytuacji na Ukrainie”.

Zdaniem polskiego oficera wywiadu Putin nie mógł jednak dopuścić do sytuacji, w której szef jednej ze służb wywiadowczych publicznie prezentowałby stanowisko odmienne od linii przyjmowanej przez większość kierownictwa siłowego i wojskowego. W rosyjskim systemie — uważa Severski — dominowało przekonanie oparte na nadmiernie optymistycznych oczekiwaniach dotyczących szybkiego sukcesu.

Kiedy lojalność staje się ważniejsza od analizy

Rozważając wydarzenia z lutego 2022 roku, Severski odwołuje się do analogii historycznych zarówno ze stalinowskim ZSRR, jak i nazistowskimi Niemcami. Przypomina, że Józef Stalin na krótko przed wybuchem Wielkiej Wojny Ojczyźnianej doprowadził w praktyce do likwidacji znacznej części radzieckiej elity wywiadowczej, natomiast Adolf Hitler w ostatnich dniach wojny nakazał rozstrzelać admirała Canarisa, szefa niemieckiego wywiadu wojskowego.

Przykłady te pokazują pewną prawidłowość: w systemach autorytarnych kierownictwo polityczne z czasem coraz mniej ufa profesjonalnym ocenom służb specjalnych, a coraz bardziej własnej intuicji politycznej i ideologicznym założeniom.

Nieprzypadkowo właśnie w okresie zimnej wojny szeroko rozwinęła się kremlinologia — kierunek analizy politycznej, którego celem było odczytywanie procesów zachodzących wewnątrz zamkniętego systemu radzieckiego na podstawie pośrednich sygnałów. Dziś logika tego rodzaju analizy pozostaje aktualna, choć zamiast obserwowania układu sił w Biurze Politycznym czy analizowania publikacji oficjalnej prasy badacze coraz częściej wykorzystują dane z wyszukiwarek jako jedno z narzędzi OSINT, a także inne cyfrowe ślady pozwalające uzyskać dodatkowe informacje o zachodzących procesach społecznych.

Podsumowując swoje rozważania, Severski dochodzi do wniosku, że skuteczność każdego systemu państwowego w dużej mierze zależy od jakości jego przywództwa politycznego oraz jego zdolności do podejmowania decyzji na podstawie obiektywnych danych wywiadowczych, a nie osobistych wyobrażeń o rzeczywistości.

Dlaczego wywiad agenturalny wciąż jest kwestią mentalności

Były zawodowy oficer wywiadu porusza również temat wywiadu agenturalnego oraz narodowych różnic w sposobie działania służb specjalnych. Jego zdaniem istnieje zaledwie kilka narodów, które mają szczególne predyspozycje właśnie do pracy agenturalnej, a nie do rozpoznania technicznego. Jednym z nich wymienia Polaków, a drugim — choć nie mówi tego wprost — sugeruje Rosjan.

Severski opisuje to jako swoistą predyspozycję psychologiczną do poszukiwania nieformalnych możliwości, umiejętność przenikania do zamkniętych środowisk oraz wykorzystywania pojawiających się niespodziewanie okazji tam, gdzie przedstawiciele innych kultur woleliby działać ściśle według procedur.

Jako półżartobliwy przykład porównuje zachowanie hipotetycznego niemieckiego i polskiego oficera wywiadu. Jeśli obok trawnika stoi tabliczka „nie wchodzić”, Niemiec najprawdopodobniej rzeczywiście nie wejdzie. Polak natomiast może uznać, że właśnie w tym kierunku znajduje się coś szczególnie interesującego.

Oficer wywiadu jak pisarz

Dość interesująco Severski przedstawia również psychologiczny portret zawodowego oficera wywiadu. Jego zdaniem praca oficera wywiadu pod wieloma względami przypomina zawód pisarza. Wymaga nieustannego czytania, analizowania, pisania i rozwijania wyobraźni. Ma to szczególne znaczenie przy przygotowywaniu operacji specjalnych, planowaniu działań operacyjnych oraz tworzeniu złożonych operacji agenturalnych.

Podkreśla przy tym, że doświadczony oficer zajmujący się werbunkiem jest zazwyczaj człowiekiem z dużym doświadczeniem życiowym, który ma za sobą zarówno sukcesy zawodowe, jak i porażki. Severski przyznaje jednak, że istnieją osoby, których praktycznie nie sposób zwerbować ze względu na trwały system wartości, wewnętrzne bariery moralne i odporność psychiczną. W procesie werbunku niezwykle ważne jest natomiast zachowanie u takiej osoby poczucia, że podejmuje decyzję samodzielnie.

„Należy pozostawić osobie werbowanej pewien zakres swobody wyboru, tak aby przyszły agent był przekonany, że decyzję podjął samodzielnie”.

Wywiad, prestiż i wpływ kulturowy

Severski zwraca również uwagę na znaczenie wizerunku i kultury popularnej dla funkcjonowania służb specjalnych. Jako przykład podaje brytyjski wywiad, którego światowa popularność w dużej mierze stała się efektem powieści Iana Fleminga oraz licznych ekranizacji przygód Jamesa Bonda.

Przypomina także Stellę Rimington, byłą dyrektor generalną MI5, która stała się jednym z pierwowzorów postaci M w filmach o Bondzie. Prestiż służby oraz jej obecność w kulturze mają ogromne znaczenie, również z punktu widzenia potencjalnych agentów czy osób rozważających przejście na stronę przeciwnika.

Dlatego — zdaniem Severskiego — brytyjskie służby wciąż cieszą się szczególną renomą w świecie wywiadu, mimo licznych skandali i porażek, do których dochodziło w ostatnich dekadach. W Polsce natomiast doświadczenie publicznego podważania wiarygodności własnego wywiadu wojskowego przyniosło bardzo bolesne konsekwencje dla całego sektora bezpieczeństwa, szczególnie po rozwiązaniu WSI w połowie lat 2000. Wydarzenia te zostały szczegółowo opisane w artykule „WSI. Żołnierze przeklęci”.

W tym ujęciu wywiad jest dla Severskiego czymś więcej niż tylko narzędziem państwa. Stanowi również odbicie kultury politycznej, jakości elit oraz zdolności systemu do przyjmowania do wiadomości niewygodnej rzeczywistości.

Kategoria:

Poza protokołem,